Herken je dat je brein in "afwijzing modus" schiet?
Veel mensen met ADD of ADHD herkennen een paar van deze signalen:
een opmerking blijft veel langer in je hoofd hangen dan je zou willen
je analyseert het gesprek later nog meerdere keren
je energie zakt ineens weg na feedback
je voelt direct de behoefte om jezelf te verdedigen of te verklaren
je hoofd vertaalt feedback automatisch naar: ik doe het niet goed
Wanneer meerdere van deze signalen herkenbaar zijn, is de kans groot dat het brein even in een soort afwijzing alarm is geschoten.
Dat gebeurt vaker dan mensen denken.
Een opmerking in een overleg.
Een vraag over iets dat anders had gekund.
Een nuance op werk dat al gedaan is.
Voor veel mensen hoort dat simpelweg bij samenwerken. Feedback komt, wordt verwerkt en de dag gaat verder.
Maar voor mensen met ADD of ADHD kan zo’n moment soms onverwacht veel impact hebben.
Niet omdat ze niet tegen feedback kunnen.
Niet omdat ze onzeker zijn.
Maar omdat hun brein feedback, verwachtingen en mogelijke afwijzing anders verwerkt.
Het brein reageert sneller op mogelijke afwijzing
Veel mensen met ADD of ADHD herkennen iets dat bekend staat als Rejection Sensitive Dysphoria.
Dat betekent dat het zenuwstelsel extra gevoelig kan zijn voor signalen van kritiek of afwijzing.
Waar de één een opmerking hoort over een detail, kan het brein van iemand met ADHD of ADD razendsnel scannen:
Doe ik het niet goed?
Die reactie ontstaat vaak al voordat het rationele brein de situatie volledig heeft kunnen interpreteren.
Het systeem gaat even in een soort alarmstand.
Niet omdat er daadwerkelijk iets ernstigs gebeurt, maar omdat het brein een mogelijke sociale afwijzing detecteert. Evolutionair gezien is dat iets waar ons brein sterk op reageert.
Waarom perfectionisme vaak meespeelt
Veel mensen met ADHD of ADD groeien op met opmerkingen zoals:
“Je moet beter opletten”
“Je bent slordig”
“Je vergeet dingen”
“Je hebt meer in je dan je laat zien”
Door die ervaringen ontstaat bij veel mensen een sterke innerlijke drive om het goed te doen. Soms zelfs om het perfect te doen.
Onbewust kan daar een strategie achter zitten:
Als het perfect is, kan niemand er iets van vinden.
Wanneer er dan toch een opmerking komt, raakt dat niet alleen het werk van dat moment. Het raakt ook die onderliggende overtuiging.
Het brein vertaalt feedback dan soms automatisch naar:
Het was dus toch niet goed genoeg.
Waarom het daarna zoveel energie kost
Na zo’n moment gebeurt er neurologisch van alles.
Het stresssysteem wordt even geactiveerd.
Het hoofd begint te analyseren.
Situaties worden opnieuw afgespeeld.
Vragen die vaak door het hoofd gaan:
Wat bedoelen ze precies?
Heb ik iets gemist?
Had ik het anders moeten doen?
Voor mensen met ADD of ADHD kost dat proces veel energie. Het brein schakelt van uitvoeren naar analyseren en blijft daar soms langer in hangen dan wenselijk is.
Daar komt nog iets bij.
Bij ADHD en ADD werkt het dopaminesysteem anders. Stress en negatieve feedback kunnen daardoor sneller leiden tot een energiedip. Het gevolg kan zijn dat iemand zich ineens leeg, moe of minder gefocust voelt.
Niet omdat er te weinig veerkracht is, maar omdat het brein simpelweg harder heeft gewerkt.
Overeenkomsten én verschillen tussen ADD en ADHD
Het mechanisme achter deze reactie is vaak hetzelfde, maar de manier waarop het zichtbaar wordt kan verschillen.
Bij ADD (de meer interne variant)
De reactie blijft vaak meer aan de binnenkant:
veel nadenken en analyseren
piekeren over wat er gezegd is
twijfelen aan jezelf
energieverlies of terugtrekken
Bij ADHD (de meer impulsieve variant)
De reactie komt vaker naar buiten:
direct emotioneel reageren
frustratie of irritatie voelen
impulsief iets terugzeggen
jezelf meteen willen verdedigen
De emotie is dus vaak hetzelfde, maar de uiting kan anders zijn.
Hoe leer je hier beter mee omgaan?
De oplossing zit niet in het vermijden van feedback. Feedback hoort bij groei, ontwikkeling en samenwerken.
Wat helpt, is leren herkennen wat er in het brein gebeurt en daar anders mee omgaan.
1. Herkennen wat er gebeurt
De eerste emotionele reactie is vaak een automatische reactie van het zenuwstelsel.
Alleen al het besef dat het brein extra gevoelig reageert op mogelijke afwijzing kan helpen om die eerste reactie te relativeren.
2. Tijd nemen voordat er betekenis wordt gegeven
De eerste interpretatie van het brein is niet altijd de meest accurate.
Door even afstand te nemen – een korte wandeling, een glas water, een andere taak – krijgt het rationele brein weer ruimte om de situatie in perspectief te plaatsen.
3. Feedback loskoppelen van identiteit
Feedback gaat over gedrag, keuzes of een resultaat.
Niet over de waarde van een persoon.
Het bewust maken van dat onderscheid helpt om kritiek minder persoonlijk te laten voelen.
4. De lat realistischer maken
Veel mensen met ADD of ADHD combineren betrokkenheid met een hoge innerlijke lat.
Dat kan een enorme kracht zijn, maar het kan ook uitputten. Niet alles hoeft perfect te zijn om waardevol te zijn.
5. Mildheid ontwikkelen naar jezelf
Mensen met een groot verantwoordelijkheidsgevoel zijn vaak milder naar anderen dan naar zichzelf.
Juist daar ligt vaak de grootste winst.